Çölyak Hastalığı Nedir? 

Son yıllarda “glutensiz beslenme” oldukça popüler hale geldi. Market raflarında glutensiz ürünler çoğaldı, sosyal medyada glutenle ilgili pek çok farklı bilgi paylaşılmaya başlandı. Peki gerçekten herkes glutensiz beslenmeli mi? Gluten zararlı mı? Yoksa bazı kişiler için tıbbi olarak kaçınılması gereken bir protein mi?

Bu yazıda çölyak hastalığını, gluteni, gluten intoleransını ve tanı sürecini sade bir dille ele alalım.

Gluten nedir?

Gluten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan bir protein grubudur. Ekmek, makarna, bulgur, irmik, kuskus, kek, börek, poğaça, kraker ve birçok paketli üründe gluten bulunabilir. Gluten, hamura esneklik kazandırır ve ekmeğin kabarmasına yardımcı olur.

Gluten herkes için zararlı değildir. Sağlıklı bireylerde gluten içeren besinler dengeli bir beslenme planının parçası olabilir. Ancak bazı kişilerde gluten tüketimi ciddi sağlık sorunlarına veya rahatsız edici sindirim şikâyetlerine yol açabilir. Çölyak hastalığında gluten, bağışıklık sistemini tetikleyerek ince bağırsakta hasara neden olabilir.

Çölyak hastalığı nedir?

Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan bireylerde gluten tüketimiyle ortaya çıkan kronik, bağışıklık sistemi ilişkili bir hastalıktır. Kişi gluten aldığında bağışıklık sistemi ince bağırsağa karşı anormal bir yanıt oluşturur. Bu durum zamanla ince bağırsak yüzeyindeki emilimden sorumlu yapılarda hasara neden olabilir.

Bu hasar nedeniyle demir, folat, B12 vitamini, D vitamini, kalsiyum gibi birçok besin öğesinin emilimi bozulabilir. Sonuçta kansızlık, halsizlik, kemik yoğunluğunda azalma, kilo kaybı, çocuklarda büyüme-gelişme geriliği gibi durumlar görülebilir. Çölyak hastalığı yalnızca bir “bağırsak hastalığı” değildir; cilt, kemik, sinir sistemi ve genel enerji düzeyi üzerinde de etkileri olabilir.

Çölyak hastalığında belirtiler nelerdir?

Çölyak hastalığı her bireyde aynı şekilde belirti vermez. Bazı kişilerde belirgin bağırsak şikâyetleri olurken, bazı kişilerde bulgular daha sessiz ilerleyebilir.

En sık görülebilen belirtiler:

• Karın ağrısı
• Şişkinlik ve gaz
• İshal veya kabızlık
• Bulantı
• Kilo kaybı veya kilo alamama
• Halsizlik, yorgunluk
• Demir eksikliği anemisi
• Ağız içinde tekrarlayan aftlar
• Kemik veya eklem ağrıları
• D vitamini, B12, folat eksiklikleri
• Çocuklarda büyüme-gelişme geriliği
• Kadınlarda adet düzensizlikleri veya doğurganlık sorunları
• Ciltte kaşıntılı döküntüler; özellikle dermatitis herpetiformis adı verilen tablo

Bazı bireylerde ise belirti çok hafif olabilir. Bu nedenle uzun süren demir eksikliği, açıklanamayan halsizlik, kronik şişkinlik veya ailede çölyak öyküsü varsa değerlendirme önemlidir.

Kimler glutensiz beslenmeli?

Glutensiz beslenme herkes için gerekli değildir. Hatta gereksiz yere glutensiz beslenmek bazı bireylerde lif, B grubu vitaminleri ve tam tahıl alımını azaltabilir. Bu nedenle glutensiz beslenme kişiye özel değerlendirilmelidir.

Glutensiz beslenmesi gereken başlıca gruplar şunlardır:

1. Çölyak hastaları
Çölyak hastalığında tedavinin temeli ömür boyu sıkı glutensiz beslenmedir. Tanı konulduktan sonra glutenin tamamen çıkarılması bağırsak iyileşmesi ve komplikasyonların önlenmesi açısından önemlidir.

2. Buğday alerjisi olan kişiler
Buğday alerjisi, çölyaktan farklıdır. Bağışıklık sistemi buğday proteinlerine karşı alerjik yanıt verir. Bu kişilerde ürtiker, kaşıntı, nefes darlığı, karın ağrısı veya ciddi alerjik reaksiyonlar görülebilir. Beslenme planı alerji uzmanı ve diyetisyen eşliğinde düzenlenmelidir.

3. Çölyak dışı gluten/buğday hassasiyeti olan kişiler
Bazı kişilerde çölyak hastalığı veya buğday alerjisi olmamasına rağmen gluten veya buğday içeren besinlerden sonra şişkinlik, karın ağrısı, ishal, baş ağrısı, yorgunluk, beyin sisi gibi şikâyetler gelişebilir. Bu durum “çölyak dışı gluten hassasiyeti” veya daha geniş ifadeyle “çölyak dışı buğday hassasiyeti” olarak adlandırılır. Bu tabloda kesin tanı koydurucu özel bir kan testi yoktur; tanı genellikle çölyak ve buğday alerjisi dışlandıktan sonra değerlendirilir.

Gluten intoleransı nedir?

Günlük dilde “gluten intoleransı” denildiğinde çoğu zaman çölyak dışı gluten hassasiyeti kastedilir. Bu kişiler gluten veya buğday içeren besinler tükettikten sonra rahatsızlık hisseder; ancak çölyak hastalığında olduğu gibi ince bağırsakta otoimmün hasar gösterilmez.

Burada önemli nokta şudur: Her şişkinlik gluten intoleransı değildir. Laktoz intoleransı, irritabl bağırsak sendromu, bağırsak florasındaki değişiklikler, hızlı yemek yeme, stres, fazla gaz yapan besinler veya FODMAP içeriği yüksek besinler de benzer şikâyetlere neden olabilir. Bu nedenle kendi kendine tanı koymak yerine profesyonel değerlendirme almak daha doğru olur.

Gluten intoleransı nasıl anlaşılır?

Gluten intoleransı şüphesinde en sık bildirilen belirtiler şunlardır:

• Yemekten sonra belirgin şişkinlik
• Karın ağrısı veya kramp
• Gaz problemi
• İshal veya kabızlık
• Mide bulantısı
• Halsizlik
• Baş ağrısı
• Odaklanma güçlüğü, “beyin sisi” hissi
• Kas-eklem ağrıları
• Ciltte kaşıntı veya döküntü hissi
• Ruh halinde dalgalanma

Bu belirtiler gluten tüketiminden sonra ortaya çıkıyor ve glutensiz beslenince azalıyor olabilir. Ancak bu durum tek başına tanı koydurmaz. Çünkü benzer şikâyetler birçok farklı sindirim sistemi probleminde de görülebilir.

Tanı nasıl koyulur?

Çölyak hastalığı şüphesinde tanı süreci mutlaka hekim tarafından yönetilmelidir. Genellikle ilk aşamada kan testleri istenir. En sık kullanılan testlerden biri doku transglutaminaz antikoru, yani anti-tTG IgA testidir. Bunun yanında total IgA düzeyi ve gerekli durumlarda farklı antikor testleri de değerlendirilebilir.

Kan testleri pozitifse veya klinik şüphe güçlüyse gastroenteroloji uzmanı ince bağırsak biyopsisi önerebilir. Biyopsi, bağırsakta çölyak hastalığına özgü hasarın değerlendirilmesine yardımcı olur. NICE kılavuzu, tanı kesinleşmeden glutensiz diyete başlanmamasını özellikle vurgular; çünkü gluten kesildikten sonra kan testleri ve biyopsi bulguları normale dönebilir ve tanı koymak zorlaşabilir.

Bu nedenle önemli bir uyarı:

Çölyak şüpheniz varsa, testler yapılmadan gluteni kesmeyin.
Önce doktor değerlendirmesi, sonra gerekli testler, ardından kişiye özel beslenme planı yapılmalıdır.

Glutensiz beslenme nasıl olmalı?

Glutensiz beslenme yalnızca “ekmeği kesmek” değildir. Gluten birçok paketli üründe, soslarda, hazır çorbalarda, işlenmiş et ürünlerinde, baharat karışımlarında ve hatta çapraz bulaş yoluyla glutensiz gibi görünen besinlerde bile bulunabilir.

Çölyak hastalarında çapraz bulaş çok önemlidir. Aynı ekmek tahtası, aynı tost makinesi, aynı kızartma yağı veya aynı kaşıkla temas bile bazı kişiler için sorun oluşturabilir. Bu nedenle çölyak tanısı alan bireylerin bir diyetisyenle görüşmesi, etiket okuma becerisi kazanması ve güvenli glutensiz beslenmeyi öğrenmesi gerekir. NICE kalite standardı da yeni tanı alan çölyak hastalarının glutensiz beslenmeyi bu konuda bilgili bir sağlık profesyoneliyle, örneğin diyetisyenle, konuşmasını önerir.

Sonuç: Herkes glutensiz beslenmeli mi?

Hayır. Glutensiz beslenme herkes için gerekli değildir. Çölyak hastalığı, buğday alerjisi veya çölyak dışı gluten/buğday hassasiyeti olan kişilerde glutensiz beslenme gerekebilir. Ancak sağlıklı bireylerde yalnızca popüler olduğu için gluteni tamamen kesmek her zaman doğru bir yaklaşım değildir.

Eğer gluten tükettiğinizde şişkinlik, karın ağrısı, ishal, kabızlık, halsizlik veya baş ağrısı gibi şikâyetler yaşıyorsanız, önce bir hekim değerlendirmesi almanız ve gerekli testleri yaptırmanız önemlidir. Tanı netleştikten sonra size uygun, sürdürülebilir ve besin öğesi açısından dengeli bir beslenme planı oluşturulmalıdır.

Unutmayın: Doğru beslenme, yasak listelerinden çok; doğru tanı, doğru planlama ve size uygun sürdürülebilir alışkanlıklarla mümkündür.